Home > Gids > Oeuvre: Abe Bonnema

Abe Bonnema

(06-09-1926 - 09-08-2001)
nr: 5

De Friese functionalist Abe Bonnema realiseerde een omvangrijk oeuvre van zo'n 500 bouwwerken in Nederland, waaronder veel kantoren en woningen. Hij ontwierp zo'n 20.000 woningen. Het meeste werk is te vinden in Leeuwarden. Bonnema ontwierp ook het bij oplevering in 1991 hoogste gebouw van Nederland, kantoorgebouw De Delftse Poort naast Rotterdam Centraal station.

De in het Friese plaatsje Stiens geboren Abe Bonnema was zoon van een timmerman en latere bouwkunde docent. Van zijn vader leerde hij het bouwtechnische vak. Na het behalen van zijn HBS-b diploma gaat hij bouwkunde studeren aan de TH Delft (1950 - 1956) In 1957 startte hij zijn architectenbureau in Leeuwarden. In 1960 nam hij zijn eerste medewerkers in dienst. Het bureau verhuisde in 1963 naar zijn eigen ontworpen moderne 2-laagse woning aan de Rijksstraatweg in Hardegarijp. De woning, inmiddels Rijksmonument, is een soort visitekaartje van zijn ideeën. Als vorm van recalcitrantie+Abe Bonnema Architect, Marijke Martin, blz. 9, Uitgeverij 010, 1998 verwerkte hij hierin allerlei elementen waaraan zijn opdrachtgevers toendertijd niet wilden, zoals horizontale geveldelen en (voor de ruimtelijkheid geïntroduceerde) raamstroken net onder de dakrand. Mien Ruys ontwierp de tuin. Dit is de eerste samenwerking met de ontwerpster uit Dedemsvaart die ook werkte met architecten als Rietveld, Maaskant en Van Eyck.

Het bureau werkte al snel aan omvangrijke opdrachten, zoals flats in de wijken Nijlân en Bilgaard te Leeuwarden. De laatste is een 65 hectare grote wijk aan de noordkant van de stad naar stedenbouwkundig ontwerp van Van den Broek en Bakema, waar Bonnema 8 galerijflats ontwierp. Voor de bouw van deze flats haalde hij het Franse Outi-nord gietbouwsysteem naar Nederland. Met dit systeem kon drie keer sneller gebouwd worden dan met traditionele bouwmethoden. Later verhuisde het bureau naar de ook aan de Rijksstraatweg in Hardegarijp gelegen witte 19e eeuwse Villa Nova. Bonnema noemde zijn bureau, dat in 1998 was gegroeid tot 40 medewerkers, "een perfect geoliede machine"+Abe Bonnema Architect, Marijke Martin, blz. 7, Uitgeverij 010, 1998

Bonnema ontwierp in een functionalistische stijl: "Functionalisme betekent voor mij onder meer dat je als architect een gebruiksartikel maakt en je aan de eisen van je opdrachtgever houdt. Ga eerst uit van de kosten, ten tweede van de bouwkundige eisen die het ontwerp stelt en begin pas in de derde plaats met de esthetische invulling." +Algemeen Dagblad, 13-10-1990, Bouwen zonder franje, Paul Hovius Vaak paste hij verdiepingshoge prefab betonnen gevelelementen met ingestorte keramische tegels, natuurstenen gevelbekleding en vliesgevels toe, allen volgens een streng raster. Bonnema: "In mijn ogen moet architectuur tijdloos zijn en dat bereik je door eenvoud en evenwicht+ Nieuwsblad van het Noorden 24-04-1992 " Toch zijn er in sommige ontwerpen naast het functionalisme ook andere invloeden te ontdekken. Zo ontwierp hij in de tweede helft van de jaren zeventig een aantal gebouwen in een meer structuralistische stijl: het PEN-dorp in Alkmaar, een kantoorgebouw voor de Gemeentelijke Sociale Dienst en onderwijsgebouw Bouman, de laatste twee in Leeuwarden. Ook zijn in latere projecten elementen van de aan het modernisme en functionalisme verwante stromingen rationalisme en neomodernisme te herkennen.

Bonnema realiseert veel plannen in Leeuwarden. Na de eerder genoemde woningbouw in de wijken Nijlân en Bilgaard volgen onder andere Aldlân aan de zuidoostkant van de stad en enkele projecten in het stadscentrum. Na de bouw van het Postgiro kantoor op de kop van de Lange Marktstraat ontwerpt hij voor enkele verzekeraars een reeks kantoorgebouwen ten noorden van deze straat, waaronder de Avéro-toren en Achmeatoren, die van ver te zien zijn. In 1984 wordt een prijsvraag voor nieuwbouw aan hert centrale plein in Leeuwarden, het Zaailand uitgeschreven. Aan de oostkant moet een nieuw gebouw met winkels, kantoren en een hotel komen. Bonnema doet mee aan de competitie, maar wint niet. Bonnema is niet te spreken over het uiteindelijk gerealiseerde ontwerp. Later zal hij zorgen dat deel van de stad opnieuw aangepakt wordt.

Bonnema verzette zich op basis van het auteursrecht in 1997 - 99 met succes tegen de voorgenomen sloop van het door hem ontworpen verzorgingstehuis De Golfslag te Emmeloord. In een andere zaak, in 1988, voorkwam hij het aanbrengen van zonwering aan de uitbreiding van het gemeentehuis Tytsjerksteradiel. Hier had de opdrachtgever, tegen advies van de architect in, bezuinigd op de klimaatinstallaties. Na overleg met de Bond Nederlandse Architecten stapte hij naar de rechter. Bonnema bij het winnen van de zaak: "De architectuur heeft gezegevierd over het barbarisme en er is nu in elk geval jurisprudentie over dit soort zaken"+ Leeuwarder Courant 13-07-1988

Bonnema was Officier in de Orde van Oranje-Nassau. Zijn werk is tentoongesteld in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam en in het Museum of Modern Art in New York.

Bonnema wilde dat architect Hubert-Jan Henket zijn bureau zou overnemen als hij er mee zou stoppen. Henket vond "...zich geen goede manager om een groot bureau te runnen" en weigerde."+Hubert-Jan Henket - Waar nieuw en oud raken, blz. 417, Lecturis, 2013 In augustus 2001 overleed Bonnema. Het bureau van Bonnema is na zijn dood opgegaan in De Zwarte Hond, een architectenbureau met vestigingen in Rotterdam en Groningen. Pas in mei 2002 werd bekend dat Bonnema een legaat van 18 miljoen euro had nagelaten voor de bouw van een nieuw Fries Museum. Er moest worden voldaan aan twee voorwaarden: een door Hubert-Jan Henket ontworpen gebouw op of aan het Zaailand in Leeuwarden. Dit veroorzaakte opschudding in Leeuwarden. Het duurt bijna 5 jaar voor het plan klaar is, waarin ook de noordzijde van een nieuwe pleinwand krijgt. Het museum komt aan de oostzijde. Door de keuze voor de locatie voor het museum zorgde Bonnema ervoor dat het in 1984 gerealiseerde plan dat hij niet goed vond + Abe Bonnema Architect, Marijke Martin, blz. 36, Uitgeverij 010, 1998(te laag, niet de goede verhoudingen en te weinig uitnodigend) wordt aangepast. Pas in 2013 ging het museum aan het Zaailand open. Ook werd er een stichting opgericht die het nalatenschap van de Friese architect Abe Bonnema beheert, de ir. Abe Bonnema Stichting. Door de stichting worden sinds 2013 twee tweejaarlijkse prijzen uitgereikt: De Abe Bonnema architectuurprijs op de oneven jaren en de Abe Bonnema Prijs voor Jonge Architecten (onder 40 jaar) op de even jaren.

Onderstaande projectenlijst is een selectie uit het omvangrijke oeuvre van Bonnema.

Oeuvre

appartementengebouwen, Kwelderstraat / UiterdijksewegLeeuwarden1962
woningbouw, Bordineweg / KwelderstraatLeeuwarden1962
Eigen woning en kantoor, Rijksstraatweg 24Hardegarijp1961 - 1963
bungalow, Bordineweg 42Leeuwarden1965
woonhuis FaberLeeuwarden1966
woonhuis CohenLeeuwarden1966
8 woonflats, BilgaardLeeuwarden1968
kantoor Frieslandbank, Brandemeer 98Leeuwarden1969
3 woonflats, Van Harinxmaplein, MauritspleinLeeuwarden1969
woningbouw, Aldlân-OostLeeuwarden1970
De Golfslag verzorgingstehuis, Smedingplein 2Emmeloord1966 - 1970
Verzorgingstehuis De Stoevelaar, De Stoevelaar 1Goor1971
Girokantoor, Tesselschadestraat 1 Leeuwarden1966 - 1971
woningbouw, Aldlân-WestLeeuwarden1972
Kantoorgebouw GSD, Noordvliet 37Leeuwarden1971 - 1975
Kantoorgebouw De Klanderij, Zuiderplein 33Leeuwarden1977
Onderwijsgebouw De Bouhof (nu NHL Stenden, uitbr. Hertzberger), Rengerslaan 10Leeuwarden1974 - 1977
24 appartementen, Westerkade / ArendsstraatLeeuwarden1978
woningen, Levissonstraat / PijlsteegLeeuwarden1978
Kantoorg Frieslandbank, Willemskade 4-8Leeuwarden1978
stadsvernieuwing, Nieuweburen 122-126Leeuwarden1979
Residence Royal, Badhuisweg / StevinstraatDen Haag1979
Woningbouw De Vier Vierkanten, Kotterstraat eoAlkmaar1977 - 1979
woningbouw, CamminghaburenLeeuwarden1980
woonwijk, Albert Schweizerstraat eoLeeuwarden1981
24 studentenwoningen, de Geeststraat / de HeerstraatLeeuwarden1982
Kantoor PEN, Voltastraat 2aAlkmaar1977 - 1982
politiebureau, Mallegatsplein 2Alkmaar1978 - 1983
prijsvraag gebouw Zaailand, Wilhelminaplein (niet uitgevoerd) Leeuwarden1984
winkels en appartementen, Sint Jacobsstraat / GouverneurspleinLeeuwarden1984
Avéro-passage, Lange MarktstraatLeeuwarden1985
Uitbreiding Gemeentehuis Tietjerksteradeel, Raadhuisweg 7Bergum1979 - 1985
Rijksscholengemeenschap Slauerhoff, Douwe Kalmaleane 2Leeuwarden1980 - 1985
Kantoorgebouw FBTO, Snekerkade 1Leeuwarden1986
uitbreiding gemeentehuis, Gauke Boelenstraat 2Drachten1984 - 1986
Medisch Centrum Leeuwarden, Henri Dunantweg 2Leeuwarden1987
Casino, Gedempte KattendiepGroningen1988
woontoren, Prins ClauspleinLeeuwarden1988
Centrale Militaire Apotheek, Haskeruitgang 102Heerenveen1985 - 1988
Kantoorgebouw PTT Telecom, Hoendiep 1Groningen1986 - 1988
verpleeghuis Nieuwe Mellens, Henri Dunantweg 2Leeuwarden1990
Kantoorgebouw Avero, Lange MarktstraatLeeuwarden1986 - 1991
Kantoorgebouw Delftse Poort, Weena 505Rotterdam1988 - 1991
Sociale Verzekeringsbank, Van Heuven GoedhartlaanAmstelveen1985 - 1992
Computercentrum Sociale Verzekeringsbank, MarconibaanNieuwegein1991 - 1993
Gerechtsgebouw, Zaailand 102Leeuwarden1994
Belastingdienst, Kingsfordweg 1 SloterdijkAmsterdam1989 - 1994
Kantoorgebouw Waterleidingmaatschappij Overijssel, Oude Veerweg 1Zwolle1989 - 1994
huisvuilverbrandingscentrale, Jadestraat 1Alkmaar1990 - 1996
Hoofdkantoor Interpolis, Spoorlaan 298Tilburg1991 - 1996
Woonhuis Hermans, HelomaparkBeesterszwaag1994 - 1996
Kantoorgebouw Rijkswaterstaat, Oedsmawei 32Grouw1994 - 1996
Kantoor Boldt Engineering, De Syl 2Bolsward1998
Parkeergarage Interpolis ism Benthem Crouwel, SpoorlaanTilburg1993 - 1998
Districtskantoor SVB, LaurentiuspleinRoermond1999
Districtskantoor SVB, Snipperlingsdijk 2Deventer1997 - 1999
vakantiehuisjes Zuidwester en Noordwester, Ankerplaats 36 en 37Oost-Vlieland2000
Cascadecomplex en woontoren Regentes, Cascadeplein / EmmasingelGroningen2001
Achmea toren, Lange Marktstraat 28Leeuwarden1998 - 2002
Districtskantoor SVB, Posthumalaan 100-122Rotterdam1999 - 2002
Comenius College, Achter de Hoven 118Leeuwarden2005
Maasland ZiekenhuisSittard1999 - 2009

Literatuur

Abe Bonnema architect
Marijke Martin - 010 publishers (2003)
Van Gewest tot Gewest
Henny de Lange - Nederlandse Omroep Stichting (26-01-1993)
Bouwen zonder franje
Paul Hovius - Algemeen Dagblad (13-10-1990)
Abe Bonnema bouwt zonder franje
Henny de Lange - Trouw (19-11-1988)

© Architectuur.ORG - 1999 - 2020 | info@architectuur.org | RSS-feed | Twitter | LinkedIn | Facebook